ಮುಂಬೈ ಹಾಗೂ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರವಾರ ನಡೆದ ಅನಂತ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಗಣೇಶ ವಿಸರ್ಜನೆ ನಗರಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ–ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕಿನ ವೈಭವವನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿತು. ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ಭಜನೆ, ಆರತಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತರ ಮನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪನಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಕಣ್ಣೀರಿನ ವಿದಾಯ ನೀಡಿದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14ರಂದು ಆರಂಭಗೊಂಡ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಾರೋಪದಿನವಾದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 25ರಂದು ಮುಂಬೈನ ಪ್ರಮುಖ ವಿಸರ್ಜನಾ ಸ್ಥಳಗಳು ಭಕ್ತರ ಮಹಾಸಾಗರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು.
“ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪಾ ಮೋರಯಾ, ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಬೇಗ ಬಾ” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಗಳು, ಡೋಲ್–ತಾಶಾ ವಾದ್ಯಗಳ ಮೊಳಗು, ಭಜನೆ–ಕೀರ್ತನೆಗಳ ನಾದ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಾಲಂಕೃತ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮುಂಬೈನ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನೇ ಭಕ್ತಿಯ ಪಥವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದವು. ಲಾಲ್ಬಾಗ್ಚಾ ರಾಜಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಗಳ ವಿಸರ್ಜನಾ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರನ್ನು ಸೆಳೆದವು. ಗಿರ್ಗಾಂವ್ ಚೌಪಾಟಿ ಪ್ರಮುಖ ವಿಸರ್ಜನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಜುಹು, ದಾದರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ನಗರದ ವಿವಿಧ ಸಮುದ್ರತೀರಗಳು ಹಾಗೂ ಕೃತಕ ವಿಸರ್ಜನಾ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಸರ್ಜನೆ ನಡೆಯಿತು.
ಈ ಬಾರಿಯ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಜತೆಗೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಿದ್ಧತೆಯ ವ್ಯಾಪಕತೆ. ಬೃಹನ್ಮುಂಬೈ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ನಗರದಾದ್ಯಂತ 383ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೃತಕ ವಿಸರ್ಜನಾ ಕೊಳಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೇನ್ಗಳು, ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ಗಳು, ಸುರಕ್ಷತಾ ದೋಣಿಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು, ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಗೋಚರಿಸಿತು.
ಮುಂಬೈನಂತಹ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯ ಮಹಾನಗರದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ವಿಸರ್ಜನೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಲ್ಲ; ಅದು ನಗರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ದೊಡ್ಡ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಹೌದು. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವಿಸರ್ಜನಾ ಸ್ಥಳಗಳತ್ತ ತೆರಳುವುದರಿಂದ ಸಂಚಾರ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಜನದಟ್ಟಣೆ ನಿರ್ವಹಣೆ, ತುರ್ತು ಸೇವೆ, ರೈಲು ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸವಾಲಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ 22ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶೇಷ ರಾತ್ರಿ ಲೋಕಲ್ ರೈಲು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.
ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಜುಹು, ಅಂಧೇರಿ, ಮಾಲಾಡ್, ಮುಲುಂಡ್, ಕುರ್ಲಾ, ಚೆಂಬೂರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಬಂದ್, ಮಾರ್ಗ ಬದಲಾವಣೆ, ಏಕಮುಖ ಸಂಚಾರ ಹಾಗೂ ನೋ-ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ವಾಹನಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೂ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕರ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾದರೂ, ಬೃಹತ್ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳ ನಡುವೆ ತುರ್ತು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜನಸಂದಣಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
ಭದ್ರತಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಬಾರಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 24 ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಪೊಲೀಸ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು 25 ಸಾವಿರ ನಾಗರಿಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ವರದಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರಮುಖ ವಿಸರ್ಜನಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾರಿಕೇಡ್ಗಳು, ಸಿಸಿಟಿವಿ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು, ಸುರಕ್ಷತಾ ದೋಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ಆದರೆ ಗಣೇಶ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ವೈಭವದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಮುಂದುವರಿದಿವೆ. ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಪ್ರದೂಷಣ, ಪಟಾಕಿ ಬಳಕೆ, ಸಂಚಾರ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಈ ಬಾರಿಯ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಿದೆ. ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕುರಿತು ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಕೂಡ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ.
ವಿಸರ್ಜನೆಯ ನಂತರ ಉಳಿಯುವ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ತಿಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯೂ ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದತ್ತ ಸಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಾಗಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯ ಆಚರಣೆ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಗಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಸಂದೇಶ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಮುಂಬೈ ಹಾಗೂ ಉಪನಗರಗಳ ಗಣೇಶ ವಿಸರ್ಜನೆ ಭಕ್ತಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ನಗರ ಆಡಳಿತ—ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಅಂಶಗಳು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಅಪೂರ್ವ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಬಪ್ಪನಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿದರೂ, ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮುಂಬೈಕರ ಮನದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು. ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಅರ್ಥ ಕೇವಲ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುವುದಲ್ಲ; “ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಪರಿಸರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ, ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ನವೀಕರಿಸುವುದಾಗಿದೆ”.
