ಬರಹ: ಸವಿತಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯು ಧರ್ಮದ ವಿಜಯ, ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ, ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಈ ಹಬ್ಬವು ಕೆಡುಕಿನ ಮೇಲೆ ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ನರಕಾಸುರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಿದೆ.
ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನರಕಾಸುರನು ಭೂದೇವಿ ಮತ್ತು ವರಾಹ ರೂಪದ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದ ನರಕಾಸುರನು ಕ್ರಮೇಣ ಅಹಂಕಾರ, ದುರಾಸೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡತೊಡಗಿದನು. ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಅವನ ಉಪಟಳದಿಂದ ತೊಂದರೆ ಅನುಭವಿಸುವಂತಾಯಿತು.
ಅವನು ಅನೇಕ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಂಕಷ್ಟ ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ನರಕಾಸುರನ ದೌರ್ಜನ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ದೇವತೆಗಳು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೊರೆಹೋದರು.
ಆಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ನರಕಾಸುರನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದನು. ಪುರಾಣದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸತ್ಯಭಾಮೆಯೇ ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಳು. ಈ ಮೂಲಕ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ನೆಮ್ಮದಿ ದೊರೆಯಿತು. ನರಕಾಸುರನ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರೂ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು.
ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರವು ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಮಾನವನ ಬದುಕಿಗೆ ಹಲವು ಮೌಲ್ಯಯುತ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಕೆಡುಕಿನ ಮೇಲೆ ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯ: ಎಷ್ಟೇ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
- ಅಹಂಕಾರದ ನಾಶ: ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಅಹಂಕಾರ ಮನುಷ್ಯನ ಅವನತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ: ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ವೇಷ, ಅಸೂಯೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆ: ದೇಹದ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆತ್ಮದ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕೂ ಈ ದಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮರಸ್ಯ: ಅನ್ಯಾಯ, ದೌರ್ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತು ನ್ಯಾಯಯುತ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆದರ್ಶವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಆಚರಣೆಗಳು
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಮುಂಜಾನೆಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸೇರಿದಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
1. ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾನ
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯೇ ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾನ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಎದ್ದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತೈಲಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಂತರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಿಶಿನ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಉಟಣೆ ಅಥವಾ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸ್ನಾನದ ಪುಡಿಯನ್ನು ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.
ಈ ಸ್ನಾನವು ದೇಹದ ಕೊಳೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಜೀವನ ಆರಂಭಿಸುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ‘ಗಂಗಾ ಸ್ನಾನ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
2. ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸುವುದು
ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಹೊಸ ಅಥವಾ ಶುಭ್ರವಾದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವರಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು ಪರಸ್ಪರ ಹಬ್ಬದ ಶುಭಾಶಯಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
3. ದೇವರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಗಣಪತಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಮನೆಯ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
4. ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದು
ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು, ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆ, ದೇವರ ಕೋಣೆ ಹಾಗೂ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೀಪದ ಬೆಳಕು ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಇದರ ಆಶಯ.
5. ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಖಾದ್ಯಗಳ ತಯಾರಿ
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಕಜ್ಜಾಯ, ಚಕ್ಕುಲಿ, ಲಡ್ಡು, ಹೋಳಿಗೆ, ಅವಲಕ್ಕಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಶೇಷ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬದವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕುಳಿತು ಹಬ್ಬದ ಊಟ ಸವಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬಂಧುಮಿತ್ರರಿಗೆ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಹಂಚಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
6. ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸುವುದು
ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರದ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ನರಕಾಸುರನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಮುಂಜಾನೆ ಅವುಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಹಿ ಹಣ್ಣಾದ ಕರೀಟ್‌ ಅನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ತುಳಿದು ಒಡೆಯುವ ಆಚರಣೆಯೂ ಇದೆ. ಇದು ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ನಾಶದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಸುವಾಗ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ.
ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳು
ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಂಗ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ದೀಪಾವಳಿಯ ಆರಂಭದ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ‘ಛೋಟಿ ದೀಪಾವಳಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕಾಳಿ ಚೌದಸ್’ ಅಥವಾ ‘ರೂಪ್ ಚೌದಸ್’ ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ನರಕಾಸುರನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ದಹಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ ನೀಡುವ ಜೀವನ ಸಂದೇಶ
ನರಕಾಸುರನೆಂಬುದು ಕೇವಲ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರಲ್ಲ. ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಅಹಂಕಾರ, ಕೋಪ, ದುರಾಸೆ, ದ್ವೇಷ, ಅಸೂಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಗಳೂ ನರಕಾಸುರನ ಸ್ವರೂಪಗಳೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಬೆಳಕು ಮೂಡಲು ಸಾಧ್ಯ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ದೀಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಟ್ಟ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಪ್ರೀತಿ, ಕರುಣೆ, ಸಹನೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಬೇಕು.
ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ನಿಜವಾದ ಆಚರಣೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸುವುದು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ತಯಾರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಕೆಟ್ಟ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಒಳ್ಳೆಯ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿ ಬದುಕುವುದೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ನಿಜವಾದ ಸಂದೇಶ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯು ಕತ್ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕಿನ, ಅಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸತ್ಯದ, ಅಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮದ ಹಾಗೂ ದುಷ್ಟತನದ ಮೇಲೆ ಸದ್ಗುಣಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಪವಿತ್ರ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಣತೆಯೂ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕು ಮೂಡಿಸಲಿ ಎಂಬುದೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಶಯ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಬೆಳಕು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ನೆಮ್ಮದಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತರಲಿ.
