ಬರಹ: ಸವಿತಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ
ಮುಂಬೈ ಎಂದರೆ ವೇಗ, ವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ನಗರ. ಆದರೆ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ ದಿನಗಳು ಬಂದಾಗ ಈ ಮಹಾನಗರದ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುವ “ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪಾ ಮೋರಯಾ” ಘೋಷಣೆ, ಢೋಲ್-ತಾಷಾಗಳ ಸದ್ದು, ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಾಲಂಕಾರ, ಭವ್ಯ ಮಂಟಪಗಳು, ಭಕ್ತರ ಸಾಲುಗಳು ಹಾಗೂ ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮುಂಬೈಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದ ಮಹಾಸಾಗರವಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಮುಂಬೈಯ ಆಚರಣೆಗೆ ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷ ಖ್ಯಾತಿ ಇದೆ.
ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಗಣೇಶನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಹಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಗಣಪತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬೃಹತ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶ ಮಂಟಪಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲೂ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮದ ಸೊಗಡು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನನ್ನು ವಿಘ್ನಹರ್ತ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸಿನ ದಾತ ಎಂದು ಭಕ್ತರು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಶುಭಾರಂಭ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಂಬೈಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಇದೆ. 1893ರಲ್ಲಿ ಲೋಕಮಾನ್ಯ ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕರು ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಇದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಗಡಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತು. ಇಂದಿಗೂ ಮುಂಬೈಯ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆ, ಪ್ರಾಂತ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ಜನರನ್ನು ಒಂದೇ ಭಕ್ತಿಭಾವದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ.
ಮುಂಬೈಯ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ವೈಭವವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಲಾಲ್ಬಾಗ್ಚಾ ರಾಜಾ, ಮುಂಬೈಚಾ ರಾಜಾ, ಗಣೇಶ ಗಲ್ಲಿಯ ಗಣಪತಿ, ಅಂಧೇರಿಚಾ ರಾಜಾ, ಚಿಂಚಪೋಕ್ಲಿಚಾ ರಾಜಾ ಹಾಗೂ ಜಿಎಸ್ಬಿ ಸೇವಾ ಮಂಡಳಿಯ ಗಣಪತಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಣೇಶ ಮಂಟಪಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಸಾವಿರಾರು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಈ ಗಣಪತಿಗಳ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂಬೈಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲಾಲ್ಬಾಗ್ಚಾ ರಾಜಾ 1934ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದು, ಅದರ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಹಬ್ಬ ಆರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಹಲವು ವಾರಗಳ ಮುನ್ನವೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಿಸುವ ಕಲಾವಿದರು, ಅಲಂಕಾರಕಾರರು, ಮಂಟಪ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರರು, ವಿದ್ಯುತ್ ಅಲಂಕಾರ ತಜ್ಞರು, ಹೂವಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಹಬ್ಬದ ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂಬೈಯ ಪರೇಲ್, ಚಿಂಚಪೋಕ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಾಲ್ಬಾಗ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಶೇಷ ವಾತಾವರಣ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂಬೈ ಸಮೀಪದ ಪೇಣ್ ಪ್ರದೇಶವೂ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಮಂಟಪಗಳ ಅಲಂಕಾರವು ಮುಂಬೈ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಸಮಕಾಲೀನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿವಿಧ ಮಂಟಪಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಕಲಾತ್ಮಕ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಂಟಪ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಸಂಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ದಿನದಿಂದಲೇ ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಹಾಗೂ ಸಂಜೆ ಆರತಿಗಳು, ಭಜನೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. “ಸುಖಕರ್ತಾ ದುಃಖಹರ್ತಾ” ಆರತಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಣೇಶನ ಆರಾಧನೆ ನಡೆಯುವುದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು, ಬಂಧು-ಬಳಗ ಮತ್ತು ನೆರೆಹೊರೆಯವರು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದರಿಂದ ಹಬ್ಬವು ಕುಟುಂಬ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು. ಭಜನೆ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಮಕ್ಕಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು, ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರತಿಭಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಅನೇಕ ಗಣೇಶ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತಿಭೆಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಮುಂಬೈಯಲ್ಲಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಜಸೇವೆಯ ಚಳವಳಿಗೂ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ. ಅನೇಕ ಗಣೇಶ ಮಂಡಳಿಗಳು ರಕ್ತದಾನ ಶಿಬಿರ, ಆರೋಗ್ಯ ತಪಾಸಣಾ ಶಿಬಿರ, ಅನ್ನದಾನ, ಬಡವರಿಗೆ ನೆರವು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಹಾಯ, ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣ ಹಾಗೂ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಅಭಿಯಾನಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ “ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪಾ” ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿನ ಕಾರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ.
ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ. ಜಲಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಸರ್ಜನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಪರಿಸರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಡೂ ಮಣ್ಣಿನ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಬಳಕೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ವಿಸರ್ಜನಾ ಕೆರೆಗಳ ಬಳಕೆಯತ್ತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮುಂಬೈಯಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.
ಗೌರಿ ಆಗಮನವೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದೊಂದಿಗೆ ಆಪ್ತವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಗಣೇಶನ ತಾಯಿಯಾದ ಗೌರಿಯನ್ನು ಮನೆಗೆ ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ಈ ಆಚರಣೆ ಕುಟುಂಬದ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂಬೈ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗೌರಿ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವಿದೆ.
ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಅಂತಿಮ ಘಟ್ಟವಾದ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ದಿನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಾ ಮೆರವಣಿಗೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಢೋಲ್-ತಾಷಾ, ಭಜನೆ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು “ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪಾ ಮೋರಯಾ, ಪುಢ್ಚ್ಯಾ ವರ್ಷಿ ಲವ್ಕರ್ ಯಾ” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಗಣೇಶನಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಸರ್ಜನಾ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುಂಬೈ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಮುಂಬೈಯ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ; ಅದು ಈ ಮಹಾನಗರದ ಜೀವಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗದಿಂದ ಉದ್ಯಮಿಗಳವರೆಗೆ, ಸ್ಥಳೀಯರಿಂದ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬಂದವರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಭಕ್ತಿಭಾವದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದು ಇದರ ವಿಶೇಷತೆ. ಭಿನ್ನ ಭಾಷೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಜನರನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವಕ್ಕಿದೆ.
ಭಕ್ತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಕಲೆ, ಸಮಾಜಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿರುವ ಮುಂಬೈ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ನಿಜಕ್ಕೂ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಗಣೇಶನ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದಲ್ಲೇ ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯ ಮೂಡುತ್ತದೆ; ವಿಸರ್ಜನೆಯ ವೇಳೆ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿದರೂ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಬಪ್ಪನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮುಂಬೈಯ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಜೀವಾಳ—ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕತೆ, ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ.
